Komunikat Jury konkursu „Zbiorowy portret stulecia”

Komunikat Jury konkursu „Zbiorowy portret stulecia”

Konkurs został ogłoszony przez Fundację Ośrodka KARTA wraz z Partnerami w  grudniu 2025 – w odniesieniu do zbliżającej się 100. rocznicy powstania Deklaracji Podziwu i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych. Ten niezwykły dokument, stanowiący list od narodu polskiego do narodu amerykańskiego, pod którym w 1926 roku podpisało się blisko 1,3 miliona obywateli II Rzeczpospolitej, zdigitalizowany i umieszczony na portalu Polska1926.pl, stał się wielkim cyfrowym archiwum znaków życia dawnej społeczności.

Organizatorzy konkursu zachęcali uczniów, by sprawdzili, czy znajdą tam podpisy dawnych sąsiadów lub członków rodzin – często dziś nieznanych lub zapomnianych. By poszukali źródeł, zebrali relacje świadków i przez pryzmat zrekonstruowanych osobistych i zawodowych losów pojedynczych osób lub grup (rodziny, klasy szkolnej, mieszkańców miejscowości) opowiedzieli o minionym stuleciu.

Oprócz zadania badawczego stanęło przed uczestnikami konkursu także zadanie kreacyjne, by przedstawić efekt swojej pracy w atrakcyjnej i nowoczesnej, dowolnie wybranej formie. Dopuszczono nawet możliwość stosowania narzędzi sztucznej inteligencji (AI), pod warunkiem transparentności ich użycia oraz przestrzegania zasad etyki wobec źródeł i bohaterów. Dodatkowym wyzwaniem było wprowadzenie efektów pracy do lokalnej społeczności, w przestrzeń publiczną miejscowości i szkół, budując trwały pomost między pokoleniem sygnatariuszy z 1926 roku a współczesną młodzieżą.

Wszystkie kryteria konkursu spełniło i ocenie Jury zostało poddanych 26 prac, z których wiele wzbogaci biografie sygnatariuszy Deklaracji na portalu Polska1926.pl.

Spośród nich Jury, powołane przez Fundację Ośrodka KARTA, pięciu zespołom przyznało nagrody i wyróżnienia, ufundowane przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności i Fundację Kościuszkowską.

Nagroda Główna

w postaci wyjazdu Zespołu do Waszyngtonu

Filip Glanc, Julia Kandzia, Paweł Strzelski, ze Szkoły Podstawowej nr 4 im. 74 Górnośląskiego Pułku Piechoty w Lublińcu, za pracę pt. Człowiek wielu talentów – historia Józefa Gorgosza, przygotowaną pod opieką Ewy Brol – nauczycielki matematyki.

W pracy zrekonstruowano losy, obecnego na kartach Deklaracji, niezwykłego rzemieślnika, artysty-samouka i wizjonera. Opowieść – w postaci filmu wygenerowanego dzięki narzędziom AI, w tym ożywieniu oryginalnych zdjęć – prowadzi od jego wojennej służby w Szkocji, gdzie tworzył pierwsze rzeźby w mahoniu, przez powojenną odbudowę Lublińca i budowę własnego domu, aż po opatentowanie innowacyjnej maszyny do workowania zboża. Jury doceniło rzetelną kwerendę archiwalną, wykorzystanie unikatowych pamiątek rodzinnych oraz ukazanie bohatera jako postaci wielowymiarowej, której pasja i pracowitość stały się fundamentem rodzinnej sztafety talentów.

Nagroda Specjalna Jury

w postaci pakietu książek o tematyce rodzinnej wydanych przez Fundację Ośrodka KARTA oraz kart podarunkowych do Empiku o wartości 500 zł dla każdego członka oraz opiekuna Zespołu 

  arcin Matuszek z XXV Liceum Ogólnokształcącego w Poznaniu oraz Szymon Matuszek i Zofia Matuszek ze Szkoły Podstawowej nr 28 w Poznaniu, za film dokumentalny pt.  Mój ślad. Historia Szymona Matuszka, przygotowaną pod opieką Sylwii Matuszek – mamy Marcina i Szymona.

To poruszająca, wielopokoleniowa saga rodzinna, której symbolicznym fundamentem jest odnaleziony na kartach Deklaracji podpis dziesięcioletniego ucznia. Narracja prowadzi od trudnych wyborów patriotycznych rodziny Matuszków na Górnym Śląsku po plebiscycie w 1921 roku, przez dramatyczne wojenne losy telegrafisty walczącego we wrześniu 1939 nad Bzurą i robotnika przymusowego w Berlinie – aż po powojenną odbudowę i mozolne wznoszenie od podstaw rodzinnego domu w Kiekrzu. Praca wyróżnia się warsztatem dokumentalnym oraz wykorzystaniem bogatych archiwaliów domowych i relacji świadków. Kończy się symbolicznym gestem prawnuka, również Szymona, podpisującego się pod współczesnym „Zbiorowym portretem stulecia”.

Wyróżnienia

w postaci pakietu książek wydanych przez Fundację Ośrodka KARTA oraz kart podarunkowych do Empiku o wartości 300 zł dla każdego członka oraz opiekuna Zespołu  

Wit Biner, Justyna Gałusza, Dominika Gąsiorowska, Tymoteusz Gąsiorowski, Antoni Kwiatkowski – zespół stworzony w Fundacji Brama Epok z Brodnicy, za pracę pt. Podpis, który zmienia świat, przygotowaną pod opieką Joanny Kalenik – prezes Fundacji i opiekunkę wolontariatu.

Autorzy, śledząc losy uczniów dawnego brodnickiego gimnazjum – m.in. ks. Franciszka Krzywdzińskiego, prof. Alfonsa Malickiego oraz legendarnego pilota Jana Zumbacha – ukazali, jak młodzieńczy gest solidarności z narodem amerykańskim stał się elementem procesu dojrzewania i fundamentem późniejszej, heroicznej postawy bohaterów w dobie II wojny światowej. Praca wyróżnia się nie tylko rzetelną kwerendą archiwalnąs, ale przede wszystkim innowacyjnym działaniem animacyjnym: zainicjowaniem współczesnych pamiątkowych ksiąg „Non Omnis Moriar”, w których podpisy złożyli uczniowie AD 2025. Jury doceniło sposób, w jaki projekt połączył fascynację historią z budowaniem tożsamości lokalnej, czyniąc z archiwalnego dokumentu żywe źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń.

Aleksandra Biedzińska, Iga Kociołek, Danuta Komuńska, Lena Maciaszczyk, Agata Pawlak, ze Szkoły Podstawowej im. T. Kościuszki w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Drużbicach, za pracę pt. Blaski i cienie wspólnej drogi – opowieść o życiu Józefy i Stanisława Maciaszczyków, przygotowaną pod opieką Elżbiety Urban – nauczycielki języka polskiego.

Film dokumentalny, będący wielowątkową opowieścią o losach dwojga sygnatariuszy Deklaracji, w sposób plastyczny łączy dziecięce podpisy złożone na kartach historycznego dokumentu z późniejszą, wspólną historią małżeństwa z Drużbic. Autorki, wykorzystując bogate archiwum rodzinne, fotografie oraz relacje, ukazały życie bohaterów na tle zmieniającej się Polski: od przedwojennej aktywności w Związku Młodzieży Wiejskiej, przez dramatyczne doświadczenia II wojny światowej i osobiste tragedie, po powojenną odbudowę i zaangażowanie w życie lokalnej społeczności. Film stanowi świadectwo wytrwałości, miłości i głębokiego przywiązania do „małej ojczyzny”, budując pomost między pokoleniem sygnatariuszy a współczesną młodzieżą.

Amelia Kania, Aleksander Małaszuk, Patryk Miś, Wojciech Solecki, Aleksandra Wiśniewska, z Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Wieruszowie, za pracę pt. Ludzie Księgi, przygotowaną pod opieką Jarosława Soleckiego – nauczyciela historii.

Wieloelementowy projekt edukacyjno-animacyjny, stanowiący studium losów Klemensa Żubra – z zamiłowania muzyka, poety i „archiwisty społecznego” – oraz innych mieszkańców Wieruszowa, których podpisy widnieją na kartach Deklaracji. Jury doceniło innowacyjność w popularyzacji historii „małej ojczyzny” oraz skuteczne wprowadzenie postaci historycznych do współczesnej przestrzeni społecznej miasta przez wystawę w Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej oraz na lokalnych portalach, a także autorską grę miejską, łączącą archiwalne dokumenty z topografią współczesnego Wieruszowa.

Warszawa, 22 czerwca 2026                                                               W imieniu Jury

                                                                                                   Przewodniczący Jury
                                                                                                    (-) Zbigniew Gluza