Fundacja Ośrodka KARTA

Dom Spotkań
z
Historią

Pogotowie Archiwalne

Serwis fotograficzny XX wieku

Sprawozdania

Opis działalności w roku 2007

Opis działalności w roku 2006

Opis działalności w roku 2005

Opis działalności w roku 2004

Opis działalności w roku 2003

Cele i strategie działania

Pismo historyczne KARTA i wydawnictwo

Archiwa

Indeks Represjonowanych

Program dokumentacyjno-badawczy, zainicjowany w 1988 roku, zmierza do zebrania rozproszonej wiedzy o obywatelach polskich represjonowanych w ZSRR i pod okupacją sowiecką w latach 1939–57. Przyjęta przez „Indeks” metoda badawcza polega na zestawianiu możliwie kompletnych spisów informacji o osobach określonej kategorii represji, pozyskanych z archiwów posowieckich, z różnorodnymi źródłami polskimi. Podstawą pracy programu jest dostęp do danych masowych w archiwach posowieckich — głównie dzięki Stowarzyszeniu „Memoriał” z Moskwy, a także partnerom z Litwy, Białorusi i Ukrainy. Od 2002 roku program jest realizowany pod patronatem Instytutu Pamięci Narodowej, przy wsparciu Komitetu Badań Naukowych (prace weryfikacyjne) i Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej (kwerendy na Wschodzie).

Stan programu na grudzień 2003 był następujący:
— w pełni zweryfikowanych zostało ponad 109 tysięcy biogramów osób w wydzielonych kategoriach represji sowieckich;
— opublikowano szesnaście zestawień serii wydawniczej Indeks Represjonowanych, z których dwa ukazały się w 2003 roku — tom XIV cz. 1. Deportowani w obwodzie archangielskim (biogramy 9320 obywateli polskich wywiezionych w 1940 roku do obwodu archangielskiego z obwodu białostockiego) oraz tom XV Aresztowani na „Zachodniej Białorusi” (biogramy 4669 Polaków i obywateli innych narodowości aresztowanych na „Zachodniej Białorusi” w latach 1939–41);
— podstawowa, źródłowa baza komputerowa, zawiera ponad 720 tysięcy nie zweryfikowanych biogramów;
— Internetowe Centrum „Indeksu Represjonowanych” zawiera ponad 180 tysięcy biogramów;
— działa sieć współpracowników w Polsce oraz w Rosji, na Ukrainie, Litwie i Białorusi.

„Indeks Represjonowanych” ma ogromne znaczenie społeczne. Materiały zgromadzone w wyniku prac programu oraz baza komputerowa stanowią unikalne źródło informacji. Służy ono zarówno badaczom, jak i osobom poszukującym potwierdzenia represji wobec siebie samego lub wobec bliskich. W 2003 roku, dzięki zasobom źródłowym „Indeksu”, udzieliliśmy odpowiedzi na kilkaset zapytań indywidualnych i instytucjonalnych (IPN, PCK i inne urzędy). Według statystyk, w 2003 roku Internetowe Centrum „Indeksu Represjonowanych” zanotowało ponad 54 tysiące odwiedzin z całego świata.

Historia Bliska

Program edukacyjny adresowany do uczniów szkół ponadpodstawowych (średnich i gimnazjów), współfirmowany i finansowany przez Fundację im. Stefana Batorego. Poprzez corocznie organizowane konkursy (na pracę badawczą) stara się uwrażliwiać młodzież na historię najnowszą, samodzielnie dokumentowaną w najbliższym otoczeniu. Od 1996 roku Ośrodek zorganizował siedem konkursów, ósmy jest w toku. (Tematy: 1. Polska codzienność 1945–56; 2. Obywatel–władza 1956–80; 3. Najważniejsze wydarzenie w dziejach mojej społeczności. Świadkowie i świadectwa; 4. Rodzina w wirach historii; 5. Praca w PRL: dla siebie, dla społeczeństwa, dla systemu?; 6. Obcy wśród swoich – doświadczenie XX wieku).

W 2003 roku została sfinalizowana siódma edycja Ludzie w ruchu — migracja, awans, degradacja społeczna 1914-89 oraz ogłoszony został temat konkursu ósmego. Spory o upamiętnianie przeszłości — pomniki, cmentarze, patroni. Plonem dotychczasowych siedmiu edycji jest zbiór ponad 4700 prac autorstwa ponad 8000 uczniów. Stanowi on osobną kolekcję archiwalną, zawierającą dziesiątki tysięcy stron tekstów, dokumentów, kilkanaście tysięcy fotografii, setki kaset z nagraniami audio oraz wideo, liczne prezentacje multimedialne, mapy, szkice, rysunki, muzealia. Dzięki wsparciu Komitetu Badań Naukowych, kolekcja jest sukcesywnie komputeryzowana w nowej bazie archiwalnej. Już teraz przeszukiwanie podstawowych danych dotyczących prac i ich autorów oraz zawartości za pośrednictwem słów kluczowych — możliwe jest nie tylko w sieci intranetowej Ośrodka KARTA, ale także w sieci Internet. Sukcesywnie wzbogacamy opisy treści prac.

Ośrodek KARTA jest współinicjatorem i aktywnym członkiem międzynarodowej sieci organizacji partnerskich EUSTORY — powołanej przez Fundację Körbera z Hamburga, która skupia organizatorów konkursów z 18 krajów europejskich.

W ramach EUSTORY w 2003 wydana została książka będąca efektem współpracy Ośrodka KARTA z Fundacją Körbera z Hamburga — Doświadczenia graniczne. Młodzież bada polsko-niemiecką historię. Antologia 21 prac uczniów — laureatów konkursów polskiego „Historii Bliskiej” i niemieckiego „O nagrodę Prezydenta Federalnego” — ukazała się jednocześnie w języku polskim i niemieckim, była promowana w Berlinie i w Warszawie. Opowiada ona o życiu Polaków i Niemców „obok siebie, przeciwko sobie, razem” — od powikłanych losów rodzin polsko-niemieckich w całych stuleciach, przez emigrację Polaków za chlebem w początkach XX wieku, przez doświadczenia II wojny, po próby powojennego pojednania. W Niemczech książka stała się obowiązkową lekturą, zamawianą w wielotysięcznych nakładach przez landowe „Centra kształcenia politycznego”. W Polsce nie budzi zaintereso-wania struktur oświatowych.

Laureaci konkursów, jak co roku, uczestniczyli w międzynarodowych „szkołach” letnich i jesiennych EUSTORY, organizowanych przez fundację Körbera dla wszystkich krajów członkowskich. W 2003 roku laureaci „Historii Bliskiej” brali ponadto udział w 9-dniowym seminarium w Berlinie pt. Obcy–swój. Stosunek wobec nieznanego i znanego oraz w dwóch Młodzieżowych Akademiach EUSTORY: tygodniowej w Sighisoarze (Rumunia) Techniki, technologie, integracja, młodzież oraz ośmiodniowej na Łotwie Polityka, kultura i historia dzisiejszej Łotwy.

Wspólne miejsce — Europa Wschodnia

Międzynarodowy program badawczo-edukacyjny zainicjowany w 1993 wspólnie ze Stowarzyszeniami „Memoriał” w Rosji oraz na Ukrainie, koordynowany przez Ośrodek KARTA – którego celem są prace dokumentujące nieobecne w świadomości zbiorowej, szczególnie zaniedbane badawczo obszary wspólnej historii XX wieku.

W jego ramach ukazywała się seria książkowa Polska–Ukraina: trudne pytania — dokumentująca kolejne etapy dialogu historyków obu stron. 2003 rok przyniósł finalną publikację serii, zatytułowaną: Polska–Ukraina. Trudna odpowiedź. Książka wieńczy ośmioletni proces wspólnego, ukraińsko-polskiego dochodzenia do prawdy o najdramatyczniejszym okresie w XX-wiecznych stosunkach wzajemnych. Zawiera wnioski z seminariów historyków polskich i ukraińskich, organizowanych w latach 1996–2001 przez Światowy Związek Żołnierzy AK (Okręg Wołyń), a zainicjowanych przez Ośrodek KARTA w 1994 roku spotkaniem „Polacy i Ukraińcy 1918–48. Trudne pytania”. Książka — wydana wspólnie z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych — zawiera również kronikę wydarzeń na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach 1939–45.

Ważnym dokonaniem programu jest zgromadzenie kolejnych materiałów do Słownika dysydentów — encyklopedycznego zestawienia biogramów najwybitniejszych opozycjonistów z krajów byłego bloku sowieckiego w latach 1956–89 – biogramy są sukcesywnie wprowadzane do Internetu. W 2003 roku na internetowej stronie Ośrodka KARTA zostały umieszczone biogramy kolejnych rozdziałów Słownika: armeńskiego, czeskiego, estońskiego, litewskiego, niemieckiego, rumuńskiego i słowackiego (łącznie 105 biogramów). Opracowano też materiały towarzyszące (wstępy, kalendaria i glosariusze) do większości wymienionych rozdziałów.

Ośrodki partnerskie stworzonej dzięki programowi sieci biorą też udział w specjalistycznych przedsięwzięciach dokumentacyjnych. Od kilku lat pod kierunkiem Ośrodka prowadzone są poszukiwania informacji o obywatelach amerykańskich zaginionych podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu na terenie ZSRR i krajów satelickich (na prośbę Departamentu Obrony USA). W 2003 roku poszukiwania te objęły m.in. kwerendy w archiwach państwowych i społecznych w Czechach oraz na Ukrainie i na Węgrzech, jak również badania terenowe i spotkania ze świadkami w Polsce i na Węgrzech. Nawiązano także kontakty z członkami polskiego korpusu dyplomatycznego pracującego w Wietnamie, Laosie i Kambodży. Efektem szeroko zakrojonych prac źródłowych było udokumentowanie kolejnych tropów, prowadzących do wyjaśnienia losu zaginionych obywateli amerykańskich.

W 2003 roku, dzięki ośrodkom partnerskim i indywidualnym współpracownikom programu, przeprowadzona została kwerenda dotycząca globalnej liczby ofiar represji stalinowskich w każdym z krajów sieci. Dane te, w wielu wypadkach jedynie przybliżone, zostały odczytane podczas Apelu poległych narodów, kończącego organizowane przez Ośrodek Dni Otwarte „50 lat po” (śmierci Stalina).

Historia Mówiona

W 2003 roku w Ośrodku KARTA powołany został nowy program — „Historia Mówiona”. Bezpośrednim impulsem był udział Ośrodka — jako polskiego realizatora — w koordynowanym przez Uniwersytet Wiedeński międzynarodowym projekcie nagrywania relacji byłych więźniów systemu obozów koncentracyjnych Mauthausen–Gusen (Mauthausen Survivors Documentation Project). Nagraliśmy łącznie 164 relacje audio i wideo, a pozyskaliśmy znacznie więcej kontaktów do świadków chcących opowiedzieć swoją historię.

Nie było to pierwsze doświadczenie zespołu Ośrodka z nagrywaniem świadków historii XX wieku. W latach 1987–93, w ramach Archiwum Wschodniego, nagrano około 1200 relacji Polaków i obywateli polskich represjonowanych przez ZSRR — głównie deportowanych z Kresów Wschodnich oraz więźniów łagrów — a także żołnierzy powojennego podziemia antykomunistycznego. Obecnie relacje te stanowią cenną kolekcję wyodrębnionego w 2003 roku w ramach archiwów Ośrodka Archiwum Historii Mówionej.

W ubiegłym roku poszerzyliśmy zespół osób nagrywających relacje metodą oral history, przeprowadziliśmy warsztaty i próbne nagrania. Niestety, nie udało się nam pozyskać odpowiednich środków na nagrywanie na większą skalę odchodzącej generacji świadków historii XX wieku. Zrealizowaliśmy tylko niewielki projekt oral history Świadectwa kobiet — kobiety wobec totalitaryzmu (około 30 biograficznych relacji audio), obejmujący więźniarki obozów hitlerowskich i sowieckich łagrów oraz stalinowskich więzień w Polsce.

Poza tym, w 2003 roku zespół „Historii Mówionej” brał udział w czterech wyprawach terenowych — do Białegostoku, Białej Podlaskiej, Starej Kiszewy (Kaszuby–Kociewie) oraz na Wileńszczyznę (polskie wioski wokół Wilna) — nagrywając tam relacje ze świadkami (w sumie około 100), z myślą o publikacjach w kwartalniku „Karta” i książkach serii Świadectwa XX wieku.

Trwały także prace nad spisywaniem i opracowywaniem relacji b. więźniów Mauthausen–Gusen na rzecz publikacji w „Karcie” oraz prezentacji internetowej.

Podczas prac nad projektem Ocaleni z Mauthausen opracowano archiwalną bazę danych przeznaczoną do opisu relacji, która będzie podstawowym narzędziem opracowania i upowszechniania wszystkich kolekcji z Archiwum Historii Mówionej. Prezentacja została zaprojektowana według porządku osobowego. Dla każdego z nagranych świadków przygotowano notę biograficzną ze zdjęciem, wybór fragmentów relacji (w tym przynajmniej jeden również w formie pliku dźwiękowego) oraz opis wszystkich załączników pozyskanych w związku z relacją (z dołączonymi zdjęciami i fotografiami dokumentów). Dzięki temu użytkownik może zapoznać się z tematyką i treścią nagranych relacji, jak również uzyskać pełny opis archiwalny kolekcji poszczególnych osób. Model ten zamierzamy wykorzystywać do prezentacji w Internecie kolejnych kolekcji oral history.

Zespół Ośrodka KARTA jest zdeterminowany w dalszym poszukiwaniu państwowych i społecznych sprzymierzeńców, tak w kraju, jak i za granicą, by utrwalenie świadectw odchodzącej generacji mogło się w Polsce dokonać na dostateczną skalę. To już ostatnia chwila, by podjąć taki wysiłek.

Warszawa, 31 marca 2004

Wykaz publikacji Ośrodka KARTA wydanych w roku 2003

Dotacjodawcy ośrodka KARTA w roku 2003

Sprawozdanie finansowe za rok 2003

Opis działalności w roku 2002

Cele i strategie działania

Archiwa

    Istotę Archiwów Ośrodka stanowi aktywne pozyskiwanie świadectw życia społecznego. Gromadzimy XX-wieczne wspomnienia, dzienniki, relacje, dokumenty, mapy i rysunki, m.in. kolekcje dotyczące losów ludności polskiej na Kresach Wschodnich i na terenie ZSRR (Archiwum Wschodnie — od 1987 roku) oraz życia społecznego w powojennej Polsce z akcentem na dzieje antytotalitarnego sprzeciwu (Archiwum Opozycji — od 1991 roku). Ośrodek prowadzi jedną z największych kolekcji druków niezależnych lat 1976–89. Bogate i zróżnicowane tematycznie Archiwum Fotografii zawiera ponad 70.000 zdjęć z okresu 1900–90. Zgromadzone w archiwach Ośrodka materiały dotyczące ruchu „Solidarności” (między sierpniem 1980 a grudniem 1981) zostały w 2002 roku wydzielone, tworząc kolekcję „Solidarność — narodziny ruchu”. Kolekcja ta, razem z tablicą Postulatów Gdańskich z sierpnia 1980 zgłoszona została do wpisu na listę Programu „Pamięć Świata” UNESCO, wymieniającą najważniejsze zabytki piśmiennictwa na świecie.
    W 2002 roku Ośrodek — jako polski realizator — przystąpił do koordynowanego przez Uniwersytet Wiedeński projektu nagrywania relacji byłych więźniów systemu obozów Mauthausen-Gusen (projekt realizowany jest w 23 krajach). W archiwum Ośrodka powstała bardzo bogata kolekcja, zawierająca ponad 160 relacji audio i wideo oraz kilkaset dokumentów i zdjęć. Doniosłość doświadczenia Mauthausen-Gusen Survivors Documentation Project skłoniła nas do decyzji o uruchomieniu w ciągu najbliższych miesięcy osobnego programu Historii Mówionej — w ramach którego nagrywane będą wywiady świadków historii XX wieku.
    Wszystkie archiwalia zgromadzone w Ośrodku zajmują obecnie ponad 1100 metrów bieżących półek. Ze zbiorów korzystać można w liczącej 11 miejsc, czynnej codziennie czytelni. Informacje o zasobie archiwalnym są systematycznie komputeryzowane w rozbudowanej bazie danych, dostępnej także w Internecie. Z archiwami tematycznie związana jest biblioteka przechowująca ponad 7000 woluminów (publikacje polskie, rosyjskie, ukraińskie, białoruskie, niemieckie, czeskie i in.).
    Ośrodek podejmuje także działania na rzecz stworzenia sieci współpracy archiwów społecznych w Polsce oraz zapewnienia archiwistyce społecznej elementarnego wsparcia ze strony państwa. Z naszej inicjatywy, w 2002 roku przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych powołana została Rada Archiwów Społecznych, której zadaniem jest wypracowanie organizacyjnych i finansowych warunków pomocy państwa — poprzez budżetowy Fundusz Archiwów Społecznych — w zabezpieczaniu, opracowaniu i udostępnianiu gromadzonych społecznymi siłami zbiorów. O potrzebie takiego działania świadczy los największej w Polsce kolekcji pamiętników, która dosłownie w ostatnim momencie została uratowana przed zniszczeniem. Jesienią 2002 roku Ośrodek KARTA zorganizował akcję przejęcia porzuconych pod gołym niebem archiwaliów Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa i ich przewiezienia do Archiwum Akt Nowych w Warszawie, gdzie zostaną uporządkowane i udostępnione.

Indeks Represjonowanych

Historia Bliska

     Program edukacyjny przeznaczony dla uczniów szkół średnich, współfirmowany i finansowany przez Fundację im. Stefana Batorego. Poprzez corocznie organizowane konkursy stara się uwrażliwić młodzież na historię najnowszą samodzielnie dokumentowaną w najbliższym otoczeniu. Od 1996 roku Ośrodek zorganizował sześć konkursów, siódmy jest w toku (tematy: 1. Polska codzienność 1945–56; 2. Obywatel–władza 1956–80; 3.Najważniejsze wydarzenie w dziejach mojej społeczności. Świadkowie i świadectwa; 4. Rodzina w wirach historii; 5. Praca w PRL — dla siebie? dla społeczeństwa? dla systemu; 6. Obcy wśród swo-ich. Doświadczenie XX wieku; (finał w czerwcu 2002), 7. Ludzie w ruchu — migracja, awans, degradacja społeczna 1914–89). Plonem konkursów, w których udział wzięło ponad 7000 uczniów — autorów ponad 4000 prac, jest osobna kolekcja archiwalna, zawierająca: 67.000 stron tekstów, ponad 20.000 dokumentów, 14.000 zdjęć, 250 kaset wideo, 550 kaset magnetofonowych, 80 prezentacji multimedialnych oraz mapy, szkice, rysunki i muzealia.
     Ośrodek KARTA jest współinicjatorem międzynarodowej sieci organizacji partnerskich EUSTORY powołanej przez Fundację Körbera z Hamburga, która skupia organizatorów kon-kursów z 14 krajów europejskich.
     W 2002 trwały prace nad przygotowaniem (wspólnie z Fundacją Körbera z Hamburga) antologii tekstów prac konkursowych — z konkursów w Polsce i w Niemczech. Będzie to pierwsza dwustronna publikacja w ramach sieci EUSTORY. Książka ma pokazać, jakie aspekty stosunków polsko-niemieckich młodzi ludzie odkryli w czasie badań nad historią lokalną oraz jak oceniali efekty swoich badań.
     Laureaci konkursów biorą udział w tzw. szkołach letnich EUSTORY organizowanych przez Fundację Körbera. W sierpniu 2002 młodzież uczestniczyła w 9-dniowym międzynarodowym seminarium w Berlinie temat „Różnić się i żyć razem”, w seminarium we Lwowie na temat współczesnych stosunków polsko-ukraińskich oraz w Jesiennej Akademii EUSTORY w Estonii pod tytułem „Z sowiecką przeszłością — przed europejską przyszłością”.

Opozycja w PRL

Pismo historyczne KARTA i wydawnictwo

Wspólne miejsce - Europa Wschodnia

     Międzynarodowy program badawczo-edukacyjny został zainicjowany przez Ośrodek KARTA w 1993 wspólnie ze Stowarzyszeniami „Memoriał” w Rosji i na Ukrainie. Powodem dla jego rozpoczęcia było przekonanie o wyjątkowej roli historii w okresie wschodnioeuropejskiej transformacji od totalitaryzmu do demokracji. Prace koordynowanego przez Ośrodek programu koncentrowały się na dokumentowaniu nieobecnych w świadomości zbiorowej, szczególnie zaniedbanych badawczo obszarów wspólnej historii XX wieku. Obecnie uczestniczą w nich partnerzy z Rosji, Białorusi, Litwy, Niemiec, Ukrainy, Bułgarii, Czech i Słowacji, a także z pozostałych 23 krajów regionu, dawniej komunistycznych.
     Program zainicjował w kilku krajach powstanie społecznych, niezależnych archiwów historii najnowszej.
     W jego ramach ukazuje się seria książkowa Polska–Ukraina: trudne pytania — dokumentacja kolejnych etapów dialogu historyków obu stron (w roku 2002 ukazał się tom 9). Opracowano też komputerową bazę danych o wzajemnych ofiarach konfliktu lat 40. Obecnie Ośrodek współpracuje z Komitetem Prezydentów Polski i Ukrainy w przygotowaniach do 60. rocznicy apogeum ówczesnych zbrodni.
     Ważnym dokonaniem programu jest zgromadzenie materiałów do Słownika dysydentów — encyklopedycznego zestawienia biogramów najwybitniejszych opozycjonistów z krajów byłego bloku sowieckiego w latach 1956–89 (sukcesywnie wprowadzane do Internetu).
     Ośrodki partnerskie stworzonej dzięki programowi sieci biorą też udział w specjalistycznych przedsięwzięciach dokumentacyjnych. Od kilku lat prowadzone są pod kierunkiem Ośrodka poszukiwania informacji o obywatelach amerykańskich zaginionych podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu na terenie ZSRR i krajów satelickich (na prośbę Departamentu Obrony USA).
     W 2002 roku Ośrodek przedstawił też projekt Centrum Dokumentacji Wypędzeń — alternatywny wobec dyskutowanego w Bundestagu, a mający działać w wielu krajach regionu.

Wyróżnienia i nagrody w roku 2002

Wykaz publikacji Ośrodka KARTA wydanych w roku 2002

Dotacjodawcy ośrodka KARTA w roku 2002

Sprawozdanie finansowe za rok 2002

Webmaster ETOP